Đình Vạn Tải được gọi theo địa danh thôn Vạn Tải, xã Hồng Phong (nay thuộc xã Nam Sách, thành phố Hải Phòng). Làng Vạn Tải xưa có tên là trang Vạn Tải (hay tổng Vạn Tải), thuộc huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách. Đây là vùng đất cổ được sông Thái Bình bồi đắp, đất đai màu mỡ, là nơi cư dân đến sinh cơ lập nghiệp, khai khẩn ruộng đồng, chinh phục thiên nhiên, từng bước xây dựng vùng đất ngày càng trù phú, giàu giá trị văn hóa truyền thống.
Toàn cảnh đình ngày nay nhìn từ trên cao
Tôn vinh những bậc tiền nhân có công với nước
Căn cứ vào hệ thống bia ký, câu đối, đại tự, các tài liệu liên quan và truyền ngôn trong nhân dân, đình Vạn Tải thờ ba vị Thành hoàng làng là Đinh Văn Cung – người có công âm phù giúp vua Đinh Bộ Lĩnh (Đinh Tiên Hoàng) dẹp loạn 12 sứ quân vào thế kỷ X; cùng hai anh em họ Phổ là Vy Tả (Thuận) và Uy Hữu (Tín), những người đã góp sức giúp vua Trần Nhân Tông đánh giặc Nguyên Mông ở thế kỷ XIII.
Đình được phục dựng khang trang theo kiến trúc truyền thống kiểu “tiền nhất, hậu đinh”
Theo bia thần tích tại đình, Đinh Văn Cung là người động Hoa Lư, xuất thân trong gia đình hiền lành, chất phác. Trong bối cảnh loạn lạc, ông đến trang Vạn Tải (huyện Thanh Lâm, lộ Hồng Châu) lánh nạn giặc Chiêm Thành. Sau khi cha mất, ông tham gia nghĩa quân của Đinh Bộ Lĩnh, theo tướng Nguyễn Bặc ra trận dẹp loạn 12 sứ quân và lập công lớn. Sau chiến thắng, ông được phong chức Trưởng lĩnh bản phủ Tả đạo binh nhung kiêm tán mưu sự Thái Bảo Tiền quân. Khi qua đời vào ngày 21 tháng 11, ông được triều đình phong là Thượng đẳng phúc thần Đại vương, cho phép nhân dân lập lăng miếu thờ phụng tại quê hương.
3 ngai thờ 3 vị Thành hoàng làng
Hai vị Thành hoàng tiếp theo là anh em Vy Tả (Thuận) và Uy Hữu (Tín), con của một gia đình họ Phổ tại trang Vạn Tải, nổi tiếng có khí chất hơn người. Dưới triều vua Trần Nhân Tông, khi quân Nguyên Mông do Ô Mã Nhi xâm lược nước ta, hai ông đã tham gia kháng chiến và lập nhiều chiến công. Sau chiến thắng, được nhà vua ban thưởng và sắc phong. Khi hai ông qua đời (ngày 12 tháng 8 năm Mậu Tý), triều đình ghi nhận công lao, ban tiền tu sửa miếu và phong làm Thành hoàng làng để nhân dân thờ phụng lâu dài.
Di tích gắn với sự kiện lịch sử địa phương
Đình Vạn Tải không chỉ là nơi thờ tự các vị Thành hoàng mà còn là địa điểm gắn với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương. Tiêu biểu là ngày 23/8/1945, nơi đây diễn ra cuộc mít tinh lớn của nhân dân đón đoàn quân khởi nghĩa giành chính quyền do Ủy ban Cách mạng lâm thời huyện Nam Sách lãnh đạo. Tại đình, đại diện lực lượng cách mạng đã tuyên bố xóa bỏ chính quyền cũ, yêu cầu bàn giao toàn bộ ấn tín, sổ sách cho chính quyền mới.
Điện thờ chính
Theo các tài liệu và di vật còn lưu giữ, đình Vạn Tải được xây dựng từ thời Hậu Lê (niên hiệu Lê Cảnh Hưng) và được trùng tu vào thời Nguyễn. Trước năm 1945, đình có quy mô lớn, kiến trúc kiểu “tiền nhất, hậu đinh”, gồm 5 gian đại bái, 7 gian trung từ và 1 gian hậu cung, chủ yếu làm bằng gỗ lim, mái lợp ngói truyền thống, trang trí tinh xảo với các họa tiết “lưỡng long chầu nguyệt”, long mã và rồng chầu phượng. Trong thời kỳ kháng chiến (khoảng năm 1953–1954), thực hiện chủ trương tiêu thổ, đình bị hạ giải, chỉ còn lại một gian hậu cung để lưu giữ đồ thờ. Đến năm 1965, phần hậu cung cũng được tháo dỡ để phục vụ xây dựng công trình địa phương. Trong giai đoạn này, khu vực đình còn được sử dụng làm kho chứa vật tư, lương thực và nơi sơ tán tránh bom đạn. Sau khi hòa bình lập lại, khu đất đình được trả lại cho địa phương để phục dựng nơi thờ tự. Năm 1994, đình được tôn tạo bước đầu với quy mô nhỏ. Từ năm 2018 đến tháng 6/2022, đình được phục dựng khang trang theo kiến trúc truyền thống kiểu “tiền nhất, hậu đinh”, với kết cấu bê tông, cốt thép giả gỗ, kết hợp một số hạng mục bằng gỗ tự nhiên.
Giá hầu cổ của cô đồng còn lưu giữ đến ngày nay
Lễ hội truyền thống và giá trị văn hóa dân gian
Trước Cách mạng Tháng Tám 1945, lễ hội đình diễn ra từ mùng 4 đến 16 tháng Giêng, trong đó ngày 10 là chính hội, kỷ niệm ngày sinh của Thành hoàng Đinh Văn Cung. Lễ hội có nghi thức rước sắc từ các nghè trong làng về đình, cùng nhiều hoạt động tế lễ, trò chơi dân gian và biểu diễn nghệ thuật truyền thống như hát chèo, ca trù… Ngày nay, lễ hội được tổ chức vào các ngày 11, 12 tháng 8 âm lịch (kỷ niệm ngày hóa của hai vị Thuận và Tín) và ngày 21 tháng 11 (ngày mất của Đinh Văn Cung), với các nghi lễ dâng hương, tế và các hoạt động văn hóa như cờ tướng, chọi gà, đua thuyền, văn nghệ…
2 bia đá thời Lê chạm khắc năm 1572 và 1737 (ở giữa) có giá trị về lịch sử và khoa học, ghi lại thân thế và công trạng của các vị Thành hoàng
Di tích hiện còn lưu giữ hai bia đá thời Lê (năm 1572 và 1737) có giá trị về lịch sử và khoa học, ghi lại thân thế và công trạng của các vị Thành hoàng. Năm 2013, đình Vạn Tải được UBND tỉnh Hải Dương xếp hạng di tích lịch sử. Việc trùng tu, tôn tạo đình trong thời gian gần đây đã góp phần đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân, đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị của một di sản văn hóa truyền thống trên địa bàn.
Năm 2013, đình được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh
Đình Vạn Tải không chỉ là một công trình kiến trúc tín ngưỡng mà còn là biểu tượng của truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của cộng đồng địa phương. Thông qua việc thờ phụng các vị Thành hoàng có công với dân, với nước và gìn giữ các lễ hội truyền thống, di tích góp phần giáo dục thế hệ hôm nay và mai sau về lòng tự hào dân tộc, ý thức bảo vệ di sản văn hóa và trách nhiệm tiếp nối những giá trị tốt đẹp của cha ông.
PHÙNG BẢN