Xã Nam Sách

Về thôn Thượng Đáp, xã Nam Sách hôm nay, du khách có dịp tìm hiểu một vùng quê giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và khoa bảng. Nơi đây còn lưu giữ nhiều di tích gắn với các bậc tiền nhân, trong đó tiêu biểu là Đình Từ Vũ,  nơi thờ Tiến sĩ Ngô Hoán, danh nhân triều Lê, người được các triều đại phong kiến truy phong là “Thượng đẳng thần”.

Toàn cảnh Đình Từ Vũ

Người con khoa bảng một lòng vì nước

Thời Nguyễn, Thượng Đáp là một xã thuộc tổng Vạn Tải, huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách, tỉnh Hải Dương, nay là thôn Thượng Đáp, xã Nam Sách. Vùng đất từng có nhiều người đỗ đạt, để lại dấu ấn trong lịch sử. Trong đó, Tiến sĩ Ngô Hoán là một nhân vật tiêu biểu.

Ngô Hoán sinh giờ Ngọ, ngày 28 tháng 3 năm Canh Thìn (1460), tại làng Thượng Đáp. Năm 1490, niên hiệu Hồng Đức 21, ông thi đỗ Bảng nhãn khoa Canh Tuất khi 31 tuổi. Sau đó, ông được vua Lê giao giữ chức Hiệu thư Đông các, rồi Thượng thư Bộ Lại và làm quan trải qua 6 đời vua Lê.

Đình Từ Vũ nhìn cận cảnh

Là người thông minh, chính trực, có lối sống giản dị, Ngô Hoán được triều đình và nhân dân kính trọng. Dưới thời vua Lê Thánh Tông, ông là một trong những thành viên của “Tao đàn nhị thập bát tú”, hội thơ gồm 28 danh sĩ tài năng do vua Lê Thánh Tông chủ trì. Không chỉ là một vị quan có tài, Ngô Hoán còn là nhà thơ, nhà văn hóa. Ông để lại 13 bài thơ được lưu trong Toàn Việt thi lục. Cuộc đời ông gắn với tinh thần trung nghĩa, tận tụy với vua, với nước.

 2 trong 13 bài thơ của ông được lưu trong Toàn Việt thi lục 

Năm 1522, trong cuộc phò tá vua Lê Chiêu Tông vào Thanh Hóa, sang Ai Lao nhằm khôi phục nhà Lê, Ngô Hoán đã tuẫn tiết khi sự nghiệp không thành, giữ trọn khí tiết của một bậc trung thần.

Sau này, khi nhà Lê Trung Hưng giành lại quyền trị vì, Ngô Hoán được truy phong là “Tiết nghĩa danh thần”, tôn làm Thành hoàng làng và xếp vào hàng “Thượng đẳng thần”. Triều đình ban tên thụy là Hòa Trực và cho lập đền phụng thờ.

Điện thờ chính 

Di tích mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống

Từ Vũ Thượng Đáp được khởi dựng vào năm Chính Hòa thứ 4 (1683), tọa lạc ở phía Tây thôn Thượng Đáp. Trải qua thời gian và chiến tranh, di tích nhiều lần xuống cấp và được trùng tu, trong đó có các đợt trùng tu lớn vào năm Tự Đức 33 (1889) và Bảo Đại thứ 4 (1929).

 Đình vẫn giữ được nét kiến trúc cổ, chạm khắc hoa văn tinh xảo

Di tích có kiến trúc kiểu chữ Nhị, gồm tòa tiền tế 5 gian và hậu cung 3 gian. Các hạng mục chủ yếu được làm bằng gỗ tứ thiết, với nhiều mảng chạm khắc bong kênh tinh xảo. Trên mái tiền tế có các mảng phù điêu hổ phù, lân, nghê chầu, cùng các đao góc hình rồng chầu, phượng mớm.

Hệ thống vì kèo được liên kết bởi các cột cái, cột quân kê trên chân đá tảng; phía trên là hệ thống con rường xếp chồng theo kiểu chồng rường giá chiêng. Nhiều đầu dư, cốn nách, bẩy được chạm khắc hình rồng, tứ linh, long cuốn thủy, trúc hóa long… với đường nét mềm mại, sinh động.

Tòa hậu cung là nơi đặt ba ban thờ, chính giữa là ngai và bài vị thờ Tiến sĩ Ngô Hoán, hai bên là ban thờ thổ thần. Không gian di tích còn có nghè Thượng Đáp, sân và ao với tổng diện tích 5.195 m². Cách Từ Vũ khoảng 100 m về phía Nam là khu Đống Cấm, nơi an táng tổ tiên dòng họ Ngô, diện tích 380 m².

“Từ Vũ bia” – nguồn tư liệu quý về danh nhân Ngô Hoán

Từ Vũ hiện còn lưu giữ nhiều di vật, cổ vật có giá trị như ngai, bài vị, kiệu long đình, kiệu bát cống, sập thờ, cửa võng, phỗng đá, sấu đá, bia đá cùng hệ thống câu đối, đại tự, bát đĩa, nậm có niên đại thời Lê và thời Nguyễn.

Tấm bia “Từ Vũ bia”thời Hậu Lê là nguồn tư liệu quý về danh nhân Ngô Hoán

Đặc biệt, di tích còn lưu giữ tấm bia đá cổ “Từ Vũ bia”, có kích thước 103 x 68 x 19 cm, được tạo tác theo phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê. Hai mặt bia khắc chữ Hán với khoảng 1.500 chữ, cung cấp nhiều tư liệu quý về thân thế, sự nghiệp của Bảng nhãn Ngô Hoán và các vị khoa bảng, quan lại người Thượng Đáp.

1 trong 4 ngai thờ cổ còn lưu giữ đến ngày nay

Bia cho biết Ngô Hoán, tự Hối Phu, sinh năm Canh Thìn 1460, đỗ Bảng nhãn năm 1490, từng làm việc tại Hàn lâm Đông các, tham gia Hội Tao đàn và giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều. Ông được đánh giá là người trung hậu, có tài kinh luân, hết lòng phò vua giúp nước.

Kệ để văn tế cổ

Sau khi qua đời, ông được vua phong là “Thượng đẳng thần”, ban tên thụy Hòa Trực và cho xây đền phụng thờ. Tấm bia được khắc ngày 17 tháng Giêng năm Chính Hòa thứ 4 (1683), là tư liệu có giá trị cả về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật.

Gìn giữ truyền thống, phát huy giá trị di tích

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, lễ hội Từ Vũ được tổ chức long trọng từ ngày 15 đến ngày 18 tháng Giêng. Sau những năm chiến tranh, nhiều nghi lễ và trò chơi dân gian bị mai một. Ngày nay, lễ hội được tổ chức vào ngày 15 tháng Giêng, với phần lễ rước kiệu quanh làng và phần hội gồm các hoạt động thể thao, giao lưu văn nghệ.

Đỉnh đồng cổ

Đình Từ Vũ được Bộ Văn hóa - Thông tin và Thể thao xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 97/QĐ ngày 21/1/1992. Việc xếp hạng di tích góp phần tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ, gìn giữ và phát huy giá trị di sản, đồng thời huy động sự chung tay của cộng đồng trong công tác bảo tồn.

Ngày nay, Từ Vũ không chỉ là nơi thờ Tiến sĩ Ngô Hoán mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống quý báu đối với các thế hệ. Mỗi hiện vật, mỗi nét kiến trúc, mỗi câu đối, tấm bia nơi đây đều góp phần kể lại câu chuyện về một vùng quê khoa bảng và một bậc trung thần hết lòng vì dân, vì nước.

Đình Từ Vũ được Bộ Văn hóa - Thông tin và Thể thao xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1992 

Giá trị ấy được gửi gắm qua đôi câu đối nơi cổng làng: “Gương Tiết nghĩa ngời trang quá khứ / Làng văn minh rạng hướng tương lai”. Đó cũng là lời nhắc nhở các thế hệ hôm nay về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, trân trọng tiền nhân và tiếp nối truyền thống hiếu học, nghĩa tình, xây dựng quê hương Nam Sách ngày càng giàu đẹp, văn minh.

PHÙNG BẢN