Từ lâu, vùng đất Nhân Lý được biết đến như một miền quê giàu truyền thống hiếu học, nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc của xứ Đông xưa. Không chỉ nổi danh bởi số lượng người đỗ đại khoa thuộc hàng nhiều nhất tỉnh Hải Dương cũ, Nhân Lý còn là nơi tồn tại một ngôi đình cổ độc đáo cùng câu chuyện linh thiêng về Thành hoàng làng Đào Tuấn Lương, nhân vật gắn với những truyền thuyết được lưu truyền suốt nhiều thế kỷ.
Cổng vào đình Nhân Lý, nơi thờ Đương Cảnh Thành hoàng Đào Tuấn Lương
Làng Nhân Lý xưa được hình thành từ sự hợp nhất của hai trang Đào và Si, thuộc huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách, lộ Đông Hải. Đến cuối thời Lê và đầu thời Nguyễn, Nhân Lý thuộc tổng An Lương, huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách, trấn Hải Dương, nay thuộc xã Nam Sách, thành phố Hải Phòng. Đây từng là vùng đất địa linh nhân kiệt, nổi tiếng với truyền thống khoa bảng rực rỡ.
Đình Nhân Lý ngày nay vẫn giữ được nét kiến trúc cổ kính độc đáo
Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, Nhân Lý được ghi nhận là một trong những làng có số người đỗ tiến sĩ nhiều bậc nhất tỉnh Hải Dương cũ, chỉ đứng sau làng Mộ Trạch thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang cũ. Nếu Mộ Trạch từ lâu được mệnh danh là “làng tiến sĩ” nổi tiếng cả nước, thì Nhân Lý cũng là niềm tự hào lớn của vùng Nam Sách với 12 vị đỗ tiến sĩ qua nhiều triều đại phong kiến. Điều đặc biệt, truyền thống hiếu học nơi đây không chỉ dừng lại ở những cá nhân kiệt xuất mà còn lan tỏa trong nhiều dòng họ lớn. Có dòng họ có từ 2 đến 3 người đỗ tiến sĩ; thậm chí có gia đình nhiều đời liên tiếp có người thành danh khoa bảng. Điều đó phản ánh truyền thống hiếu học bền bỉ, tinh thần trọng chữ nghĩa và ý chí vươn lên của người dân vùng đất này qua hàng trăm năm lịch sử.
Nơi thờ 12 bảng vàng của 12 vị đỗ tiến sĩ qua nhiều triều đại phong kiến
Không chỉ nổi tiếng bởi khoa bảng, Nhân Lý còn lưu giữ một công trình kiến trúc cổ độc đáo là đình Nhân Lý. Ngôi đình mang dáng dấp tiêu biểu của nghệ thuật kiến trúc đình làng Việt Nam thế kỷ XVII, gắn liền với sự tích Thành hoàng làng Đào Tuấn Lương, người được nhân dân suy tôn là vị thần bảo hộ dân làng.
Theo thần tích, câu chuyện về Đào Tuấn Lương bắt đầu từ thời Tiền Lý, vào thế kỷ VI. Khi ấy, tại phủ Nghĩa Hưng, huyện Ý Yên, vùng Nam Định ngày nay, có gia đình danh gia vọng tộc họ Đào. Người chồng tên Đào Tuấn Thành kết duyên cùng cụ bà Hoàng Thị An, người phụ nữ nổi tiếng hiền đức, chăm lo việc học hành và sống cần kiệm. Nhiều năm không có con, 2 cụ quyết định chu du nhiều nơi cầu tự. Khi đến bến An Lâm bên bờ sông Đông, 2 người dựng lều cỏ sinh sống bằng nghề buôn bán cá tôm. Nhờ sống nhân hậu, thường xuyên giúp đỡ người nghèo khó nên họ được người dân yêu quý, kính trọng.
Điện thờ chính
Một ngày nọ, giữa cơn giông lớn với sấm chớp dữ dội, cụ bà Hoàng Thị An bỗng cảm thấy cơ thể khác thường rồi phát hiện mang thai. Cụ sinh hạ một bé trai khôi ngô tuấn tú, đặt tên là Tuấn Lương. Tương truyền, ngay từ nhỏ ông đã bộc lộ tư chất khác thường “học một biết mười”, nổi tiếng thông minh và ham học. Ít lâu sau cha Tuấn Lương mất. Sau biến cố, cụ bà Hoàng Thị An gửi con cho gia đình họ Phạm nuôi dưỡng.
Theo thần tích trong một giấc mơ Đào Tuấn Lương thấy đám mây như là một tấm lụa từ trên trời lao xuống và có bốn câu thơ: “Long hứa đào gia nhất tử thần/ Đầu vu phạm tộc xuất lang quân/ Hổ chung báo triệu hương giang thị/Hậu thế phù quân kế thế dân”. Nội dung bài thơ được hiểu rằng trời định cho họ Đào sinh người trở thành thần thánh, nhờ họ Phạm cưu mang mà trưởng thành; những biến cố đau thương rồi sẽ hóa thành thiên mệnh để sau này giúp nước cứu dân. Đào Tuấn Lương là người thông hiểu kinh sử và tinh thông võ nghệ, là một vị dũng tướng phò tá Lý Nam Đế, người sáng lập nước Vạn Xuân đánh bại quân xâm lược nhà Lương vào thế kỷ VI. Trong một lần đi kiếm củi và viếng mộ chồng, mẹ ông bị hổ vồ mất tích. Sau khi trở về ông cùng dân làng đi tìm xác mẹ, sau nhiều tháng tìm kiếm đến khu rừng thuộc Nghè Rào mới thấy một phần di hài mẹ mang về an táng. Từ đó ông đau buồn, than khóc đến ngày thứ 100, trời bỗng nổi cơn phong ba và ông hóa, đó là ngày 15 tháng 10, năm Bính Thìn.
Nét chạm khắc hoa văn tinh xảo, cổ kính vẫn còn lưu giữ đến ngày nay
Tương truyền trong thời kỳ kháng chiến chống quân Nguyên Mông dưới triều Trần, quân triều đình nhiều lần giao chiến nhưng chưa phân thắng bại. Tướng sĩ rút quân về trú quân tại khu rừng thuộc Nhân Lý, Lang Khê, Đồng Khê và Bạch Đa. Nhà vua được báo mộng hiến kế đánh giặc nên đến phần mộ Đào Tuấn Lương cầu phù trợ. Sau đó, quân nhà Trần đại thắng. Ghi nhận công lao linh ứng, vua Trần đã sắc phong cho Đào Tuấn Lương mỹ tự Sùng Văn Mậu công, Đương Cảnh Thành hoàng, Thượng đẳng Phúc thần Đại vương. Ban lệnh cho nhân dân bốn trang lập miếu thờ, cấp tiền và miễn binh lương nhiều năm. Hình tượng vị thần vừa linh thiêng, vừa gần gũi đã trở thành chỗ dựa tinh thần của người dân qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, đình Nhân Lý vẫn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng. Hằng năm, vào ngày 11 tháng 2 âm lịch, ngày sinh của Thành hoàng, người dân địa phương mở hội truyền thống với nhiều nghi lễ tế lễ trang trọng và hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc.
Ngày 29/10/1957, đình Nhân Lý được Nhà nước công nhận là danh lam thắng cảnh và di tích lịch sử văn hóa. Đến ngày 13/7/1990, công trình tiếp tục được cấp bằng công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia
Dù trải thăng trầm thời gian, đình Nhân Lý vẫn còn lưu giữ 3 cỗ long đình, 5 ngai thờ, các đạo sắc phong qua nhiều triều đại như thời Quang Trung năm 1792, thời Tự Đức năm 1860, thời Đồng Khánh năm 1887 cùng thần tích do Nguyễn Bính Phụng biên soạn, được sao chép lại năm 1954 và nhiều di vật cổ khác. Ngày 29/10/1957, đình Nhân Lý được Nhà nước công nhận là danh lam thắng cảnh và di tích lịch sử văn hóa. Đến ngày 13/7/1990, công trình tiếp tục được cấp bằng công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, khẳng định giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng dân gian.
Giữa nhịp sống hiện đại hôm nay, câu chuyện kỳ bí về Thành hoàng Đào Tuấn Lương vẫn được lưu truyền trong sử sách và ký ức cộng đồng như một phần hồn cốt của quê hương Nhân Lý, vùng đất khoa bảng giàu truyền thống, nơi tinh thần hiếu học và lòng tôn kính tiền nhân vẫn bền bỉ qua thời gian.
PHÙNG BẢN