Tuổi 14, 15 – một độ tuổi tưởng như đã đủ lớn để tự biết đúng sai, nhưng thực ra lại là giai đoạn trẻ có rất nhiều thay đổi về tâm lý, cảm xúc. Các em bắt đầu muốn được tôn trọng, muốn có không gian riêng, dễ nhạy cảm trước lời nói của người khác và đôi khi phản ứng mạnh với những điều mà người lớn cho rằng “chẳng có gì nghiêm trọng”.
Ở tuổi này, một lời trách mắng có thể khiến trẻ suy nghĩ rất lâu. Một câu nói tưởng chỉ là lúc nóng giận của cha mẹ đôi khi lại được trẻ hiểu thành: “Bố mẹ không hiểu mình”, “Mình không đủ tốt”, thậm chí “Mình không còn được yêu thương”.
Điều đáng nói là trẻ ở tuổi mới lớn thường chưa có đủ khả năng để tự điều chỉnh cảm xúc như người trưởng thành. Khi buồn, thất vọng, xấu hổ hay bị tổn thương, các em có thể phản ứng theo cảm xúc nhất thời và khó nhìn thấy hết hậu quả của một hành động.
Vì vậy, dạy con ở tuổi mới lớn không chỉ là dạy con ngoan, học tốt hay biết nghe lời. Quan trọng hơn, đó là dạy con cách đối diện với cảm xúc, biết chia sẻ khó khăn và hiểu rằng dù có mắc lỗi, con vẫn luôn được yêu thương.
Đừng chỉ hỏi: “Tại sao con lại làm như vậy?”
Khi con mắc lỗi, điều đầu tiên người lớn thường muốn biết là: “Tại sao con lại làm như thế?”. Nhưng đôi khi, câu hỏi cần thiết hơn lại là:
“Chuyện gì đã xảy ra với con?”
Thay vì ngay lập tức trách mắng, hãy thử bình tĩnh lắng nghe. Có thể phía sau một điểm số thấp là áp lực học tập. Sau một thái độ cáu gắt là một ngày con đã gặp chuyện không vui. Sau việc con thu mình trong phòng có thể là một nỗi buồn mà con chưa biết cách nói ra.
Lắng nghe không có nghĩa là đồng tình với mọi hành vi của con. Cha mẹ vẫn cần đặt ra nguyên tắc, giới hạn và giúp con nhận ra điều đúng – sai. Nhưng kỷ luật sẽ hiệu quả hơn khi đi cùng sự tôn trọng và yêu thương.
Có những lúc, thay vì nói:
“Có mỗi việc đó cũng không làm được!”
hãy thử nói:
“Bố/mẹ biết con đang không vui. Mình cùng nói chuyện để tìm cách giải quyết nhé.”
Thay vì:
“Con làm bố mẹ thất vọng!”
có thể nói:
“Việc con làm chưa đúng, nhưng bố mẹ vẫn yêu con. Chúng ta cùng sửa nhé.”
Một cách nói khác đi có thể mở ra một cuộc trò chuyện khác.
Đừng đợi đến khi con có vấn đề mới bắt đầu trò chuyện
Nhiều gia đình chỉ thực sự quan tâm đến tâm lý của con khi nhận thấy những dấu hiệu bất thường. Nhưng sự kết nối giữa cha mẹ và con cái cần được xây dựng từ những điều rất nhỏ trong cuộc sống hằng ngày.
Một bữa cơm cùng nhau. Một câu hỏi về ngày hôm nay ở trường. Một lần cha mẹ kiên nhẫn nghe con kể chuyện bạn bè. Một cái ôm khi con buồn. Hay đơn giản là để con biết rằng:
“Nếu có chuyện gì khiến con khó khăn, con có thể nói với bố mẹ.”
Khi trẻ biết mình được lắng nghe và không bị phán xét ngay lập tức, các em sẽ có nhiều khả năng tìm đến cha mẹ khi gặp khó khăn.
Đặc biệt, cha mẹ cần quan tâm đến những thay đổi bất thường kéo dài ở trẻ như: thu mình, mất hứng thú với những hoạt động trước đây yêu thích, thường xuyên buồn bã, cáu gắt, mất ngủ, thay đổi việc ăn uống, học tập sa sút, né tránh giao tiếp hoặc thường xuyên nói những câu thể hiện sự tuyệt vọng, vô giá trị.
Đó không phải lúc nào cũng là dấu hiệu của một vấn đề nghiêm trọng, nhưng đó là lúc người lớn cần quan tâm nhiều hơn, trò chuyện nhiều hơn và tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết.
Cha mẹ cũng cần học cách “lớn lên cùng con”
Khi con bước vào tuổi mới lớn, không chỉ con cần thay đổi. Cha mẹ cũng cần thay đổi cách đồng hành.
Con không còn là đứa trẻ có thể chỉ cần nghe lời và làm theo mọi điều người lớn nói. Con bắt đầu có chính kiến, có những mối quan hệ riêng, những suy nghĩ riêng và nhu cầu được tôn trọng.
Điều đó đôi khi khiến cha mẹ lo lắng hoặc khó chịu. Nhưng thay vì cố kiểm soát mọi thứ, hãy từng bước trao cho con sự tự chủ phù hợp với độ tuổi, đồng thời giữ những nguyên tắc rõ ràng về trách nhiệm, an toàn và cách ứng xử.
Nghiêm khắc không đồng nghĩa với nặng lời.
Yêu thương không đồng nghĩa với nuông chiều.
Lắng nghe không đồng nghĩa với buông lỏng.
Điều trẻ cần là một người lớn vừa có thể đặt ra giới hạn, vừa đủ bình tĩnh để nghe con nói; vừa có thể chỉ ra lỗi sai, vừa cho con cơ hội sửa chữa.
Bởi phía sau một đứa trẻ đang nổi loạn đôi khi là một đứa trẻ đang cần được thấu hiểu.
Và phía sau một đứa trẻ tưởng như đã đủ lớn, vẫn là một tâm hồn đang học cách trưởng thành.
Cha mẹ không thể ở bên con trong mọi khoảnh khắc của cuộc đời. Nhưng có thể giúp con biết rằng: dù ngoài kia có chuyện gì xảy ra, gia đình luôn là nơi con có thể trở về, được lắng nghe và được yêu thương.
Đó có lẽ là một trong những điều quan trọng nhất chúng ta có thể trao cho con trong những năm tháng con bước qua tuổi thơ để trở thành người lớn.
PV